چه عواملی سبب وضوح پایین گفتار میشوند!؟

گفتار یک فرآیند پیچیده است که حاصل تعامل سیستم تنفسی، آواسازی، تولید و تشدید است. ناظر اصلی و هماهنگ کننده ی این سیستم ها، سیستم عصبی است که با دستور دهی بر ساختارهایی مانند: ریه ها، قفسه ی سینه، حنجره، حلق، دهان، بینی، کام، لب ها، زبان، زبان کوچک، این عضلات و ساختارها را هماهنگ میکند و باعث تولید یک گفتار با کیفیت و رسا میشود.

هریک از عضلات و ساختارهای دخیل در بحث تولید گفتار، اهمیت و ارزش ویژه ای دارند و نقص در هرکدام از آنها میتواند به نوعی فرایند آواسازی و تولید گفتار را دچار مشکل کنند.

زمانی که گفتار یک فرد دچار اختلال میشود، مهمترین موضوع و اولویت اصلی ارزیابی و تشخیص علت این مشکل است و اگر این موضوع انجام نشود، هر کوششی برای رفع اختلال گفتاری محکوم به شکست خواهد بود.

با یک مثال این موضوع را برایتان روشن میکنم.

تصور کنید فردی دارای ساختار طبیعی در لب ها و قوام کافی در این عضلات باشد، به نحوی که قادر است با لب هایش فشار نسبتا زیادی بر اجسام وارد کند، اما در حجم تنفسی و ظرفیت ریه ها دچار ضعف است، یعنی اینکه سیستم تنفسی اش توانایی تولید هوای کافی را برای تولید واج های انفجاری مانند واج /پ/ ندارد. در این حالت بدون شک گفتار فرد عادی نخواهد بود و وضوحش پایین می آید. حال تصور کنید ما بدون ارزیابی دقیق، طرح درمان را "تقویت قوام عضلات گفتاری" -مانند لب و لپ ها- آن هم از راه وارد کردن حرکات پسیوی مانند ماساژ، قرار دهیم. به نظر شما آیا این طرح درمان کمکی به بالا رفتن وضوح گفتاری فرد میکند!؟ بدون شک خیر!

اما این موارد را عنوان کردم تا به این موضوع برسیم که چه سیستم ها –یا ساختارهایی-  بیشترین تاثیر را بر وضوح گفتار میگذارند.

در ذیل این موارد را ذکر کرده ام:

سیستم تنفسی: این سیستم را میتوان پایه و اساس فرایند گفتار دانست، شاید اگر زبان یک فرد را قطع کنیم باز هم متوجه منظور فرد بشویم اما اگر سیستم تنفسی یک فرد قطع شود –با فرض زنده ماندن فرد!-، بدون شک ذره ای از کلام او را متوجه نخواهیم شد. این سیستم با انتقال هوا از ریه ها به سمت دهان، زمینه ساز بیان اصوات و آواها میشود. اگر در این سیستم نقص یا خللی روی دهد، با گفتاری ناواضح روبه رو خواهیم شد. معمولا گفتاری که حاصل از نقص این سیستم باشد، گفتاری منقطع و کوتاه خواهد بود. این حالت را بیشتر در افرادی مشاهده میکنیم که از بیماری ریوی رنج میبرند.

تارآواها (تارهای صوتی): تارهای صوتی یک جفت عضلانی هستند که با تغییراتی که در –طول و ضخامت- خود بوجود می آورند، سبب تولید فرکانس های متفاوت صوتی میشوند. این عضله، مسبب صدای «زیــر» در خانم ها و صدای «بــم» در آقایان است. هرگونه نقص در این عضله در ابتدا منجر به تولید اصواتی با فرکانس های غیرطبیعی خواهد شد و در صورت شدت نقص سبب هدر رفت هوای خروجی از دهان و به تبع آن صوتی «نفس آلود» و «خشن» خواهد شد.

زبـان: یکی از مهمترین اعضا در تولید گفتار، «زبـــان» است. این عضو خود به تنهایی از 16 عضله ی مختلف ساخته شده است که امکان طراحی و اجرای حرکات متنوع را به فرد میدهد. تقریبا تمامی اصواتی که میشنوید و تولید میکنید، بوسیله ی این عضو جهت دهی و بیان میشوند. هرچند که در بعضی اصوات این عضله نقش مهمی ندارد. اگر زبانتان را به سمت بالا ببرید، متوجه یک بند کوچک زیر زبانتان خواهید شد، که در اصطلاح به آن «بند زیر زبان» گفته میشود. در بعضی کودکان این بند دچار کوتاهی شده است که سبب کاهش دامنه ی حرکات زبان به اطراف و مخصوصا جهت بالا خواهد شد. اما توجه داشته باشید کوتاه بودن این بند به تنهایی سبب تاخیر کلامی نمیشود و همچنین در صورت وجود چنین نقصی، واج هایی که نیاز به حرکات نوک زبان دارند مانند /ت/- دچار خلل میشوند و به طور کلی نمیتوان تاثیر این کوتاهی را در تلفظ بد و وضوح کم گفتار، مهم دانست.

کـام: دو نوع کام داریم، قسمت استخوانی و سفت سقف دهان یا همان «کام سخت» و قسمت انتهایی، «کام نرم» نام دارد که به عضله ی زبان کوچک منتهی میشود. وظیفه ی اصلی این ساختار جداسازی فضای دهان از بینی است. در بعضی کودکان که با اختلال شکاف کام مشخص میشوند، این ساختار دچار نقص است و سبب میشود که ترشحات بینی به داخل دهان ریخته شود یا اینکه برعکس، محتویات دهان به بینی نفوذ کند. در این افراد معمولا اصوات بیانی یا بسیار ضعیف و ناواضح هستند یا اینکه به دلیل خروج بیش از حد هوا از بینی، دچار بد تلفظی میشوند و در اصطلاح این افراد «تو دماغی» حرف میزنند. در بعضی افراد نیز این موضوع برعکس خواهد بود و شاهد این موضوع هستیم که صداهای /م/ و /ن/ به صورت دهانی بیان میشوند که این موضوع نیز روی وضوح پایین گفتار تاثیرگذار است.

لـب ها: در تولید تعدادی از صداها لب ها نقش اساسی را ایفا میکنند، صداهایی مانند /ب/و /پ/.    وجود نقص در لب ها میتواند سبب وضوح پایین گفتار در فرد شود. معمولا در کودکانی که «شکاف لب» دارند، شاهد وضوح گفتار نسبتا پایین خواهیم بود.

 

سیستم عصبی مرکزی: ناظر اصلی بر تمامی سیستم های بالا، این سیستم است. اگر فرزند شما در مواردی که عنوان شد بدون نقص عمل میکند، احتمال میرود که در این سیستم دچار نقص باشد. اختلالاتی مانند «دیزآرتری» و «آپراکسی» نمونه هایی از نقص در این سیستم است. توجه داشته باشید که مناطق کنترل کننده ی گفتار در مغز، با مناطق کنتزل کننده ی حرکات غیر گفتاری متفاوت است و اینکه کودک میتواند حرکات زبان را به خوبی انجام دهد یا در غذا خوردن بدون مشکل است، دلیلی بر سالم بودن و تکامل این منطقه در مغز ندارد. در این بین نکته ی قابل توجه این است که انجام حرکات هدفمند در لب ها و زبان میتواند به رشد مهارت های گفتاری کمک کند.

موارد دیگر: گود بودن بیش از حد کام، مشکلات دندانی، زبان کوچک یا بیش از حد بزرگ، وجود لوزه های بزرگ و مواردی ازین دست نیز بر وضوح گفتار فرد تاثیرگذار خواهند بود.

 

و کلام آخر اینکه:  پیدا کردن علت مشکل، پیمودن نیمی از مسیر حل مشکل است. هیچ گاه بدون اینکه علت را شناسایی نکردید، به دنبال رفع مشکل یا درمان نباشید.

 

 

 تمامی مطالب ذکر شده در وبلاگ رساگو، توسط متخصصین این تیم -شامل «کارشناسان گفتار درمانی، کارشناسان روان شناسی و کارشناسان کاردرمانی»- نگارش و تالیف شده است. انتشار مطالب با ذکر منبع بلامانع است.